globus
pasek

EUROPA - Finlandia - Baza artykułów

pasek

Kościół prawosławny w Finlandii

pasek
Finlandia jest znana głównie jako kraj luterański. Jest jednym z tych rejonów, gdzie duch Reformacji przyjął się szybko, głównie dzięki wpływowi rządzących elit szwedzkich. Choć prawie każda lepiej poinformowana osoba w Polsce słyszała raz czy dwa razy w życiu o Prawosławnym Kościele Karelii, to jednak dla wielu zaskakująca jest informacja, iż Finlandia – tak przecież protestancka – zaczynała swoją bytność w świecie chrześcijańskim jako kraj… prawosławny.
Podobnie jak Kijów około IX wieku, tak ziemia Finów zetknęła się z kulturą chrześcijańską wschodnią około tysiąca lat temu. Stało się to za sprawą handlu, którego ośrodkiem były okolice jeziora Ładoga w Karelii. Tak oto prawosławni kupcy poznali nowa kulturę, o której opowiadali swym rodakom z Rosji.
Około dziesięciu wieków temu Kościół Wschodni rozpoczął swą misję nawracania pogan, żyjących w odległej krainie, dokąd nie dotarli jeszcze chrześcijańscy misjonarze.
Ośrodkami misji stały się, rzecz jasna, monastery, które wkrótce stały się jedynymi centrami religijnymi Finlandii. Prawdopodobnie pierwszym klasztorem w Finlandii został założony staraniami mnicha Sergiusza oraz jego współbrata Hermana (Germana) klasztor w Valaamo (Wałaam). Jednak co do daty jego założenia istnieją sprzeczne informacje: według niektórych podań klasztor powstał w 992 roku, ale najbardziej prawdopodobny jest XII wiek. Najstarsze źródło, mówiące o działalności mnichów z Valaamo pochodzi z XIV wieku.
Najmłodszy ze średniowiecznych monasterów założony został właśnie w XIV wieku w Konevista przez Arseniego. W tym czasie zakładano szereg innych klasztorów. Budowane je jako ośrodki modlitwy i kontemplacji wśród dzikiej przyrody z dala od wsi i większych miejscowości. Nad Morzem Arktycznym powstał monaster Petsamo. Jako wspólnota prawosławna, Cerkiew fińska podporządkowana została metropolicie ruskiemu – później patriarsze. Oficjalnym językiem Kościoła prawosławnego Finlandii był starocerkiewno-słowiański.
Luteranizm
Choć pojedyncze Kościoły luterańskie wyodrębniły się w ramach Kościoła Rzymskokatolickiego, to jednak ten ostatni nie miał odegrać na terenach Finlandii tak wielkiej roli w dziejach ewangelizacji tej ziemi, jak prawosławie czy właśnie luteranizm. Istotnie, katolicka w XII wieku Szwecja, po przejmowaniu znacznych terenów Finlandii, zwalczała prawosławie. Jednak efektem zwycięskiej dla Rosjan bitwy na Newie w czerwcu 1240 roku był powrót Karelii do Księstwa Ruskiego. Biskup Nowogrodu zabiegał o dalszą, prawosławną chrystianizację.
Po czterech wiekach Szwecja była już oficjalnie krajem luterańskim. Po kolejnej wojnie (1570-1617) Karelia została przyznana Szwecji na mocy traktatu ze Stołowo. W dobie reformacji Finlandia należała częściowo do tego państwa. Teraz znalazła się w jej strukturach w całości. Nastroje między prawosławnymi a ewangelikami nie należały do pokojowych. Prawosławni Finowie szukali ucieczki przed reformacją w wiernej prawosławiu Rosji. Luteranizm reprezentowały elity społeczne państwa szwedzkiego. Prawosławie kojarzono z religią biedoty. Sami przedstawiciele elit politycznych odnosili się do prawosławnych z pogardą, nie szczędzono Cerkwi aktów dyskryminacji. Do Rosji emigrowało niemalże 2/3 całej wspólnoty prawosławnej, spora część ludności przeszła na luteranizm.
Odrodzenie i reformy
W XVIII wieku, po wojnie szwedzko-rosyjskiej, nad fińskim prawosławiem opiekę roztoczyła diecezja petersburska. Z danych z 1811 roku wynika, że ludność prawosławna zmniejszyła się do zaledwie 30.000 wiernych. Biskup poszedł z czasem na pewne ustępstwa w stosunku do fińskich prawosławnych. Stało się to głównie za sprawą upowszechniania szkolnictwa, które objęło również przejęte tereny. Edukacja poszerzyła wiedzę Finów odnośnie ich pochodzenia i korzeni. Doceniono fińską narodowość. Odkryto jej wartość i wyjątkowość. Wkrótce Święty Synod w Petersburgu wyraził zgodę na uczynienie fińskiego językiem liturgicznym prawosławnych na anektowanych ziemiach. W 1892 roku założono fińską diecezję ze stolicą w Viipuri (Wyborg). Jej pierwszym biskupem był rektor Petersburskiej Akademii Teologicznej, Antoni (Wadkowski). Car zagwarantował równocześnie państwowy charakter luteranizmu i równe prawa przedstawicielom obu wyznań.
Po rewolucji 1917 roku Rosyjska Cerkiew Prawosławna straciła swoje wpływy. Rząd Rosji sam ogłosił uchwałę o oddzieleniu Kościoła Finlandii od Kościoła Rosji. Uchwała weszła w życie w 1918 roku. Oddzielony od macierzystej Cerkwi Finlandii Prawosławny Kościół, podobnie jak wcześniej luterański, zyskał status drugiego narodowego Kościoła tego kraju.
Patriarcha Tichon niezależność fińskiej Cerkwi uznał dopiero trzy lata później, w 1921 roku, zaś autonomia Kościoła została zaakceptowana przez Konstantynopol jeszcze później, a mianowicie w 1923 roku. Patriarcha rezydujący nad Fanarem nie zniósł swobód w sprawach języka liturgii, które Cerkiew fińska zyskała w XIX wieku. Mimo tego Konstantynopol nie wyraził zgody na autokefaliczność Cerkwi fińskiej. Jedynie główny ośrodek administracyjny został zmieniony – arcybiskup dotychczas rezydujący w Viipuri przeniósł się do Sortavali. Nie miała być to jednak ostateczna zmiana.
Pierwszym hierarchą diecezji w Sortavali został bp Serafin. W 1925 roku zastąpił go na tym stanowisku German (Aav). Uznano, że sprawniej wprowadzi on w życie reformy administracyjne i liturgiczne. Wkrótce nadano też specjalny tytuł hierarsze sortavalijskiemu – od tej pory był on arcybiskupem Karelii i całej Finlandii.
Po drugiej wojnie światowej, kiedy to zniszczona została większość parafii prawosławnych, zaczęto poważnie zastanawiać się nad ponownym przyłączeniem się wspólnoty do Cerkwi Rosyjskiej. Jednakże odrodzenie miał umożliwić lokalny synod z 1955 roku, którego decyzją ustanowiono w Kuopio prawosławne arcybiskupstwo.
Dzisiaj
Fińska Cerkiew Prawosławna dzieli się obecnie na trzy diecezje. Zwierzchnik diecezji Karelia jest arcybiskupem. Jego siedziba mieści się w Kuopio. Arcybiskup Karelii ma swego sufragana, biskupa Joensuu. Biskupi dwu pozostałych diecezji rezydują w Helsinkach i Oulu. Nazywani są metropolitami. Kościół obok statusu Kościoła autokefalicznego utrzymał charakter Kościoła państwowego. Podobnie, jak w przypadku wyznań państwowych to król miał decydujący głos w mianowaniu biskupów, tak dziś w Finlandii biskupów mianuje prezydent, którą jest obecnie pani Tarja Halonen.
Kościół Prawosławny w Finlandii nadal się rozwija. Liczba wiernych to obecnie około 60.000 (dane z 2002 r.). Wraz z wiarą prawosławie rosyjskie zaszczepiło w Finlandii niektóre ze swoich obyczajów. Typowa fińska chata w Karelii przypominać może tę z „Wielkiej” czy „Małej Rusi”. Ikony mają tu swoje honorowe miejsce. Być może nie tylko teologia prawosławia, ale i historia narodu, próbującego zachować swą tożsamość mimo wpływów dwóch silnych sąsiadów, Szwecji i Rosji, rozwinęła równie mocne jak na ziemi ukraińskiej przywiązanie do symbolu Zmartwychwstania Pańskiego.
Jednak także i dziś trudne okoliczności historyczne dają o sobie znać. Prawdą jest, że zarówno rosyjski, jak i wcześniej szwedzki wypierały język fiński z niektórych obszarów kraju jako języki klas inteligenckich. Choć dzisiaj we wszystkich 25 parafiach święta liturgia odprawiana jest w większości po fińsku, to niektóre jednak używają języka cerkiewno-słowiańskiego lub nawet szwedzkiego. Czasami odprawiane są także nabożeństwa w języku greckim, a w większych miastach w estońskim, rumuńskim, a nawet angielskim. Parafia w Lapland pozostała wierna najbardziej wyjątkowej pod względem liturgicznym tradycji. Tutaj językiem liturgii jest Skolt Sámi, któremu nie tak dawno Discovery Channel poświęcił krótki program kulturoznawczy.
Cerkiew Prawosławna w Finlandii kształci swój kler w Instytucie Teologii Uniwersytetu Joensuu. W 2002 roku powstał wydział teologii oraz Instytut Teologii Wschodniej. Przy monasterze Nowe Valaamo w Heinävesi powstał college kultury prawosławnej.
Nabożeństwa nadawane są przez radio i dość często w TV. Kościół wydaje kilka periodyków – warto tu wspomnieć chociażby Ortodoksiviesti, wydawany przez parafię w Helsinkach (cieszący się największą poczytnością wśród wiernych), Aamunkoitto („Zorza”), najstarsze czasopismo religijne wydawane od 1896 roku przez Bractwo Św. Sergiusza i Hermana, czy Ortodoksia, a także szereg pism o tematyce religijnej, adresowanych do młodzieży. Każda parafia może się pochwalić własną stroną internetową. Młodzi prawosławni Finowie udzielają się w Syndesmos´mosie – międzynarodowej organizacji, skupiającą prawosławną młodzież.
Cerkiew Prawosławna w Finlandii współpracuje z Ekumenicznym Patriarchatem Konstantynopola, a także z Patriarchatem Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Od 1960 roku fińska Cerkiew jest także pełnoprawnym członkiem Światowej Rady Kościołów.
mapka

Polscy Sercanie w Europie

pasek

Inne artykuły na temat Finlandii

pasek